ÇEK ÇEŞİTLERİ

Poliçe daha çok bir kredi aracı olduğu halde, çek daha çok bir ödeme aracıdır. Çekin krediye konu olması pek geçicidir. Çekin ekonomik alandaki değer ve önemi, ödeme aracı olarak para yerine kullanılmasında dır. Çekin takasa verilmesi ve karşılıklı mahsubu da, ödemeyi güven altına alır ve hâmilini para taşıma külfetinden kurtarır.
Parayı taşıma, sayma, saklama kolay değildir. Türlü zorluklar ve tehlikeler gösterebilir. Kaybolma, yangın, çalınma ve yanlış sayma gibi olaylar, para sahiplerini zarara düşürür. Çek kullanmak, bu sakıncaları kaldırdığı gibi, sahiplerine, cari hesaplarındaki mevcutları oranında gelir sağlar.
Çek bir ödeme aracı olarak ödemeleri kolaylaştırınca, mevduat sahipleri paralarını bankalara yatırmakta tereddüt etmezler. Böylece para yatırımı arttıkça artar. Bankalar bu yatırımlardan yararlanırlar. Tarım, Ticaret ve Sanayi alanlarına kanalize ederek yurt ekonomisine yardım etmiş ve gelirlerini artırmak yolunu bulmuş olurlar. Bankalar için gerekli olan fon sermayeyi bu yatırılan paralar oluşturur.
Çekin sağladığı yararları şu şekilde Özetleyebiliriz. Çek;
Para taşınmasını kolaylaştırır.
Para hareketlerini sınırlar.
Kişileri, yanlarında daima para bulundurmak külfetinden kurtarır.
Paranın çalınması veya kaybolması tehlikelerini önler.
Ufak para ile yapılacak büyük ödemelerde yanlış sayma ihtimalini kaldırır.
Paranın heran tahsilini mümkün kıldığından, bir bankada kaldığı sûrece, hesap sahibinin faizden yararlanmasını sağlar.
Mahsup çeki biçimiyle, paranın kötü niyet sahibi kimselerin eline geçmesine engel olur.
Piyasadaki para sürümünün bir ölçüde önüne geçer.
Çekler, keşide şekillerine göre bir çok türlere ayrılır. Bunlardan bazıları hakkında açıklamada bulunmak yararsız olmayacaktır
1) Banka Çeki Keşidecisi banka olan bir çeke “Banka çeki” denir. Banka çekleri, diğer kişi ve tüccar çeklerine göre daha geçerli ve geçer akçe demektir. Bu bakımdan kolaylıkla alınıp satılabilirler.
2) Tüccar (Firma) Çeki Keşidecisi bir tüccar ve o sıfatı taşıyan kurum ve kuruluş olan çeklere de bu ad verilmektedir. Bu gibi çekler tüccar ve kuruluşların saygınlık derecesine göre sürüm yaparlar.
3) Vasıtasız (Dolaysız) Çek Vasıtalı (Dolaylı) Çek
Çek, doğrudan doğruya hesabın bulunduğu Banka şubesi üzerine çekiliyorsa bu çeke Dolaysız (Vasıtasız) çek denir. Örneğin; Ahmet Güngör Firmasının İş Bankası Yenişehir Şubesinde bir alacaklı cari hesabı vardır. Bu firma, aldığı mal karşılığında İsmail Bilen Firması emrine bir çek düzenliyor. Çek hâmili tarafından Yenişehir Şubesine ibrazla bedeli tahsil edilecektir. Bu bir vasıtasız (dolaysız) çektir.
aynı firma çekin bedelini İstanbul’dan almak üzere çeki Yenişehir Şubesine ibraz eder de onaylatırsa bu çekle parasını İstanbul’dan alabilir. Böylece Yenişehir Şubesi, çekin uygun bir yerine (Bu çek İstanbul Yenicami Şubesince ödenebilir) diye bir kayıt kor ve imzalarsa, hâmil çekin bedelini hiç bir provizyon istemeğe gerek olmadan Yenicami Şubesinden tahsil edebilir.
İşte hesabın bulunduğu Bankaya hitaben düzenlenmiş olup da, bir başka yerde o bankanın şubesi veya muhabiri tarafından ödeneceğine ilişkin bir vize veya onayı taşıyan çeklere de vasıtalı (dolaylı) çek de nîr.
4) Tasdikli veya vizeli çek
Çek, elden de nakit para gibi sürülmekle beraber, bir çekin karşılığı olup olmadığı ancak ödeme sırasında anlaşılır. Bu durum,
kendisine çek verilecek bir kimse üzerinde az çok bir tereddüt yaratır. Çek demek, paranın kendisi demek değildir. Çek nihayet bir ödeme emrf, bir ödeme aracıdır. Bu emri muhatap banka yerine getirecek mı? karşılığı varsa elbette, yoksa o çek bir değer göstermez.
Bir Bankada hesabı bulunan kimse, alışveriş yaptığı bir firmaya çek vermeği düşünse bile, o firmanın, çekini kabul edip etmeyeceğini kestiremez. Refüze edilmek ihtimalini gözönünde tutan hesap sahibi, çeki doldurduktan sonra bankasına gönderir ve onaylattırırsa bu çeke “tasdikli veya vizeli çek” denilir.
Banka tarafından yapılan onay işlemi şöyledir “Bu çekin karşılığı vardır ve hâmili emrine hazırdır.” veya “Görülmüştür” ya da “Karşılığı blokedir” gibi. Bu tasdik şerhi Bankanın yetkili imza sahiplerince imza edilir.
5) Havale veya Keşide Çeki
Bankada hesabı olsun veya olmasın herhangi bir müşteri, başka yerdeki bir kimseye para göndermek isterse, havale miktarını bir Bankaya yatırır ve karşılığında bir çek verilmesini ister. Banka, lehdarın bulunduğu yerdeki şube veya muhabiri üzerine bir çek verir. Çeki alan kimse, bu çeki alacaklısına (çek lehdarına) gönderir, o da gider çekte yazılı muhatap bankadan bedelini tahsil eder. Bankaların verdiği bu çeşit çeklere “Havale veya Keşide çeki” denilmektedir.
6) Mahalli Çek Mahalli Olmayan Çek
Çekler, bir şehir içinde çekilebileceği gibi, dış bir şehir üzerine de çekilebilir. Örneğin Ankara İş Bankasında hesabı bulunan bir kimse, gezi için İstanbul’a gitmiş ve orada paraya ihtiyacı olmuştur. Bu takdirde de yine hesabının bulunduğu Ankara iş Bankasına hitaben çekini düzenler ve İstanbul’daki İş Bankası şubelerinden bîri aracılığı ile çekin bedelini tahsil edebilir. Şu halde;
Tanzim yeri ile ödeme yeri aynı şehirde veya aynı yerde bulunan çeklere “Mahalli çek veya şehir içi çek” bir şehirde çekilip
de başka bir yerde ödenecek çeke de “Mahalli olmayan veya şehir dışı çek” derler.
Kanun bir çekin muhataba ibrazını süre bakımından serbest bırakmamıştır. Bir çek kanunen belirli olan bir süre içinde mutlaka muhataba İbraz edilmeldir. Bu süre şehir İçi çeklerde 10 gün, şehirdışı çeklerde 1 aydır. Bu sürelere uymayan hâmil, haklarını tehlikeye düşürmüş olur.
7) Çizgili Çek Çizglsiz Çek
Kaybolma veya çalınma sonunda bir çekin kötüye kullanılmaması için Çizgili Çek de yapılabilir. Bu gibi çekler, ancak bir Bankaya ödenebilir. Herhangi bir kimseye ödenmez, ödenirse, ödeyen Banka sorumludur.
Çizgisîz çekler, bildiğimiz bayağı çeklerdir, başkaca bir özelliği yoktur.
8) Münakale (Virman) Çekleri
Bu çeklere mahsup çekleri de denir.
Keşidecî ile lehdar aynı Bankada hesap sahibi olabilirler. Lehdar veya hâmil çeki para olarak tahsil etmeyip hesabına geçirtmek istediği zaman, çekin iç yüzüne ve eğik olarak enine “Hesaba geçirilecektir” cümlesini veya buna benzer bir deyimi yazarak çeki Bankaya gönderir. Bu kayıt para olarak ödemeyi önler. Bu bakımdan çeki bankaya ibraz edecek bir kimsenin parayı alıp kaçmasına olanak olmaz. Çünkü Banka, bu kayda uymak zorundadır. Aksi takdirde sorumlu olur.
“Hesaben ödenecektir” veya “Hesaba geçirilecektir” kaydını gerektiğinde keşideci de yapabilir. Mahsup çeklerinde ibra şerhi “Bedeli hesaben alınmıştır” şeklinde yazılacak ve mahsubu isteyen keşideci veya hamil tarafından bu şerhin altı imzalanmış ola , çaktır. Gerek keşideci, gerek hâmîl tarafından münakale maksadıyla tanzim edilen çeke “Münakale Virman çeki” veya “Mahsup Çeki” adı verilir.
9) Seyahat Çekleri (Travelers Çekler)
Yurt içinde veya dışında geziye çıkacak kimseler, hangi şehirlere uğrayacaklarını önceden kestiremezler. Turistler, seyaha
te çıkacakları zaman muayyen kupürlü ve basılı seyahat çeklerinden yararlanırlar. Bu tür çekler 5, 10, 25, 50, 100 ve ilâ… kupürlü Dolar, Sterlin, Mark ve Frank gibi uluslararası paralar üzerinden tanzim edilmiş basılı çeklerdir. Taşıdığı paralar hep yuvarlak rakamlıdır. Bununla beraber işin güveni bakımından hâmiline değil, îsme yazılıdırlar. Kaybolma ve çalınma gibi olayların neden olacağı tehlikeleri önlemek için, seyahat çeki verilirken, kimin lehine veriliyorsa onun yani lehdarın bir imzası alınır. Çekin sol üst köşesine alınan bu imza, yabancı bir memlekette ödeme yapılırken alınacak ikinci bir imza ile karşılaştırılır.
Bu çeklerin bir özelliği de; keşideci ile muhatabın aynı banka olmasındadır. Seyahat çeklerini çıkaran bankaların dünyanın her tarafında muhabirleri vardır. Bu muhabir bankalar tarafından alınıp satılan bu çekler, ya evvelce kararlaştırılmış kambiyo üzerinden ya da günün rayici üzerinden mahaili para île işlem görür.

Yorum Yaz

Your email address will not be published.

*


7 + 3 =