ÇEKLERDE ÖDEME VE ÖDEMEDEN KAÇINMA

I. ÖDEME
1 Aval
Çekte yazılı bedelin ödenmesi, kısmen veya tamamen aval ile temin olunabilir (T.K. mad. 706/1). Bu teminat (yani kefalet) muhatap hariç olmak üzere üçüncü bîr şahıs yahut çek üzerinde esasen imzası bulunan bir kimse tarafından da verilebilir (T.K. mad. 706/2). Poliçede avalin şekline ve hükümlerine ait 613 614. maddeler hükümleri çekler için de caridir.

Çekte aval verecekler arasında muhatap hariç tutulmuştur. Halbuki poliçede muhatap da aval verebiliyordu. Çeklerde muhatabın aval vermesine neden gerek görülmemiştir? Çünkü çek bir ödeme aracıdır, muhatabın eline geçince bedeli ödenecek ve bu suretle çekin aslında kısa olan ömrü son bulacaktır.

2 Vade
a) Çek, muhataba ibraz edilir edilmez, ödenmesi gereken (vacibüttediye) bir senettir. Fakat çekin vadesinde yani ibraz süresi içinde ibraz edilmesi gerekir. Ticaret yasamız, metninde herhangi bir vade gösterilmiş olan çeki de çek olarak kabul etmiş ve vade kaydını yazılmamış sayarak bu çekin ibrazında (görüldüğünde) ödenebileceğini bildirmiştir.

Çek görüldüğünde ödenir. Buna aykırı herhangi bir kayıt, yazılmamış hükmündedir. (T. K. mad. 707/1). Bununla beraber çek bir ödeme aracı olduğuna göre, kanunen görüldüğünde ödenmesi gerekmektedir. Örneğin;
(Bu çekin ibrazından ………. gün sonra)
veya
(Bu çekin tarihinden ………. gün sonra)
diye başlayan ve bir vadeyi gösteren çekin de görüldüğünde ödenmesi şartır.

b) Keşide gününden önce ibraz edilen çek de görüldüğünde ödenir (T.K. mad. 707/2). Örneğin 30 Haziran tarihi ile tan zim edilmiş bir çek, bu tarihten önce 20 Haziran veya 25’inde tahsil için ibraz edilirse, muhatap tarafından ödenebilir. Bundan maksat, keşidecinin Bankada provizyonu (karşılığı) bulunmadığı halde henüz gelmemiş bir tarihle çek vermesini önlemektir. Çünkü böyle bir çekin de görüldüğünde ödenmesi gerektiğinden, henüz karşılık olmadan veril; miş olan çekden dolayı keşideci haliyle dolandırıcı durumuna düşecektir. İşte bu yollara sapılmaması için “Ticaret Kanunu” na bu hüküm konmuştur.

3 Ödeme için ibraz
a) Genel olarak bir çek keşide edildiği yerde ödenecekse 10 gün, keşide edildiği yerden başka bir yerde ödenecekse 1 ay içinde muhataba ibraz edilmelidir (T.K. 708/1). Çünkü çek bir ödeme aracı olduğuna göre, mümkün olduğu kadar kısa bir zamanda muhataba ibraz edilmeli ve sürümden (tedavülden) kaldırılmalıdır.
Ödeneceği memleketten başka bir memlekette keşide edilen çek keşide yeri ile aynı kıtada ise “bir ay” ve ayrı kıtalarda ise “3 ay” içinde muhataba ibraz olunmalıdır (T.K. 708/2). Bu bakımdan, bir Avrupa memleketinde çekilip de Akdeniz sahili bulunan bir memlekette ödenecek olan ve buna karşı Akdeniz’de sahili olan bir memlekette çekilip te bir Avrupa memleketinde ödenmesi gereken çekler, aynı kıtada çekilmiş ve ödenmesi şart kılınmış sayılır (T.K. mad. 708/3). Bu hükme göre, memleketimiz Asya kıtasında bulunmasına rağmen Akdeniz’de sahili olduğu için Avrupa memleketleriyle yapılacak çek işlemlerimiz, bir aylık ibraz süresine girmektedir.

Yukarıda yazılı süreler, çekte keşide günü olarak gösterilen tarihten itibaren işler, (T.K. mad. 708/4).
b) Takvim ihtilafı
Çek, takvimleri farklı olan İki yer arasında çekildiği takdirde; keşide günü, ödeme yerindeki takvimin mukabil gününe irca olunur (T.K. 709). Örneğin Rumi takvim kullanan Suriye’den memleketimiz üzerine çekilmiş bîr çekin tanzim tarihi 15 Mayıs bulunsa, bizde miladi takvim kullanıldığına ve çek memleketimizde ödeneceğine göre çekin keşide tarihi 15 + 13=28 Mayıs olarak kabul edilecek ve ibraz süresi bu tarihten işleme ğe başlayacaktır.
c) Takas odasına ibraz Çekin bir takas odasına ibrazı, ödeme için ibraz yerine geçer (T.K. mad. 710). Yalnız muhatap bankanın takas odasına üye olması gerekir, yoksa ibraz edilemez.

4 Çekde cayma
a) Genel olarak; ibraz süresi içinde keşideci, çekle muhataba verdiği ödeme yetkisini geri alamaz. Çekden cayma, ancak ibraz müddeti geçtikten sonra hüküm ifade eder (T.K. mad. 711/1). Çekten cayılmamışsa, muhatap ibraz müddetinin geçmesinden sonra da çeki ödeyebilir (T.K. mad. 711/2). Keşide cl çekin kendisinin veya üçüncü bir kimsenin elinden rızası olmaksızın çıkmış olduğu iddiasında ise muhatabı çeki ödemekden menedebilir (T.K. mad. 711/3). Bu hususta ayrıca mahkemeden karar almağa gerek yoktur. Böylece keşideciden önleme bildirisi alan muhatap için yapılacak şey Keşideci ile arasındaki anlaşmazlık, uyuşma oluncaya veya mahkemece çözümleninceye kadar, çek tutarını bloke etmekten ibarettir.

b) Keşidecinin ölümü ve keşideden sonraki ehliyetsizlik
Çekin tedavüle çıkarılmasından sonra; keşidecinin ölümü veya medeni haklarını kullanma ehliyetini kaybetmesi ya da iflası çekin geçerliliğini bozmaz (T.K. mad. 712). Bu gibi hallerde de çekin muhatap tarafından meşru hamiline ödenmesi gerekmektedir. Bu hükmü, iflas halinde “İcra ve İflas Kanunu” 184. maddesinin bir istisnası saymak gerekir.

5 Ciroların incelenmesi
Ciro edilebilir bir çeki ödeyen muhatap, ciroların arasında düzenli bir sıralamanın (teselsülün) bulunup bulunmadığım İncele
meye zorunlu ise de, ciranta imzalarının doğruluğunu incelemeye zorunlu değildir (T.K. mad. 713).
İmzaların incelenmesi için de bir mecburiyet konulmuş olsaydı, çekin sürüm hızı kalmazdı. Ancak kanun ciro intizamını ve zincirlemenin varlığını aramakla hamilin haklarını korumak istemiştir. Cirolar arasında bir düzen ve bağlantı yoksa, o çekin çalındığı veya hakkı olmayan birinin eline geçtiği anlaşılır.
6 Yabancı memleket parası ile öde necek çek Çekin ödeme yerinde rayici olmayan bir para ile ödenmesi şart koşulmuş ise bedeli, çekin ibraz günündeki kıymetine göre o memleket parasıyla ödenebilir. İbraz üzerine ödenmediği takdirde hâmil, çek bedelinin dilerse ibraz, dilerse ödeme günündeki rayice göre memleket parasiyle ödenmesini isteye bilir (T.K. mad. 714/1).

Kanuni rayici olmayan paranın kıymeti, ödeme yerindeki ticari teamüllere göre belirlenir. Bununla beraber keşideci, ödenecek paranın çekte yazılı olmayan bir rayice göre hesap olunmasını şart koşabilir (T.K. mad. 714/2).
Keşideci, ödemenin muayyen bir para ile yapılması gereğini şart koşmuş ise (aynen ödeme şartı) yukardaki fıkra hükümleri uygulanmaz (T. K. mad. 714/3).
Çek bedeli, keşide ve ödeme memleketlerinde aynı adı taşıyan ve fakat değerleri birbirinden farklı olan para ile (Fransız Frankı, İsviçre Frankı gibi) gösterilmişse, ödeme yerindeki para kasdedilmiş sayılır (T.K. mad. 714/4). Bu madde hükümleri, poliçelere ait 623. maddenin benzeridir.

7 Çizgili Çek
a) Şekil ve Şartları
Çeklere çizgi çekmekten maksat, çek bedelinin gerçek hamiline ödenmesini sağlamaktır. Bu bakımdan çeklere çekilen çizgi bir emniyet unsuru demektir. Bir çekin iç yüzüne, birbirine paralel olarak dikine veya
eğik iki çizgi çekmekle (çizgili çek) yapmak mümkündür. Yalnız bu çizgileri ancak keşideci ile hamil çizebilir. Çizginin kimin tara rafından konduğunu belirten bir kayıt yoksa, keşideci tarafından yapıldığı anlaşılır (T.K. mad. 715/1, 2). Çizgili çek genel ve özel olarak ikiye ayrılır

Genel Çizgili Çek
Bir çekin üzerine eğik veya dikine çizilen çizginin arasına hiç bir şey yazılmamışsa ve sadece (Bankası) ve buna benzer bir kayıt koymakla yetinilmişse bu çek genel çizgilidir. Örnek

Burada görüldüğü gibi, iki çizgi çizilmiş olmakla beraber bunların arasına “Bankası” kelimesi yazılmış fakat isim açıklanmamıştır. Bu çek herhangi bir Banka tarafından muhatap Bankaya ibrazla bedeli tahsil edilebilir.
Genel Çizgili bir çek, özel çizgili çeke çevrilebilir. Bunun için iki çizgi arasına belli bir banka adının yazılması yeter. Fakat özel çizgili çek, genel çizgili çeke dönüştürüle mez (T.K. mad. 715/4). Çünkü, belli bir banka adı gösterilerek özel çizgili çekin genele çevrilmesi bunu çizenlerin (keşideci ile hâmilin) isteklerine uygun değildir. Genel çizgili çekin tanziminde ise, her hangi bir banka tarafından bedelinin tahsiline izin verilmiş olduğundan, gerektiğinde bu bankalardan birinin adı belirtilerek o çekin özele çevrilmesinde hiç bir sakınca düşünülemez. Çizgilerin veya anılan banka adının silinmesi doğru değildir. Hükümsüz sayılır (T.K. mad. 715/4). Şuhalde çizgili bir çekin çizgileri silinmeyeceği gibi, özel çizgili çekte adı yazılı Bankayı silerek bu çeki genele çevirmek mümkün olamıyor.

Çekin üzerine İki paralel çizgi arasına bir bankanın adı yazılmışsa, bu çek özel çizgili çektir. Bu takdirde çekin bedelini yalnız bu banka veya bu bankanın tevkil ettiği diğer bir banka tahsil edebilir, örnek
Bu çeki İstanbul Bankası muhataptan tahsil ederek bedelini nezdindeki Ali Korkmaz’ın hesabına geçirecektir.
a) Yukarıda yazılı örnekler üzerinde biraz daha açıklama yapmak yararlı olacaktır. Birinci örnekte olduğu gibi Genel Çizgili bir çeki alan bir kimse bu çeki eline geçirdikten sonra iki çizgi arasına İstediği bankanın adını yazarak bunu özele çevirebilir. Şayet bu kimsenin Türkiye Emlâk Kredi Bankası ’nda hesabı varsa, iki çizgi arasına bu bankanın adını yazarak çeki o bankaya verir ve hesabına alacak kaydettirir. Bu çeki alan T. Emlâk Kredi Bankası da çeki muhatap Bankaya ibraz ederek bedelin itahsil eder.

İkinci örnekte ise, çeki eline geçiren kimse, bunu ancak İstanbul Bankası aracılı ğıyıa tahsil edebileceğinden, hesabının bu lunduğu T. Emlâk Kredi Bankası’na çeki verir, Bu Banka da İstanbul Bankası’na ciro ederek çeki onun aracılığı ile tahsil etmiş olur.

b) Hükümleri
Genel olarak çizilen bir çek, muhatap tarafından ancak bir Bankaya veya muhatabın bir müşterisine ödenebilir (T.K. mad. 716/1).

Özel olarak çizilen bir çek, muhatap tarafından ancak adı gösterilen bankaya veya bu banka muhatap ise onun müşterisine ödenebilir. Şu kadarki, adı gösterilen Banka, bedelin tahsil işini diğer bir Bankaya bırakabilir (T.K. mad. 716/2).

Dlyellmkl, İki çizgi arasına İstanbul Bankası yazılmış, fakat bu banka takas odasına dahil değildir. Bu çeki Takas Odası aracılığı ile tahsil etmek istiyorsa odaya dahil (üye olan) başka bir bankayı tevkil ederek çekin bedelini tahsil edebilecektir.

Çizgili bir çeki tahsil edecek olan hâmili çizgi genel ise herhang( bir bankaya, özel İse adı yazılı olan Bankaya müracaat etmek ve çekini tahsil için bu bankalardan birine ciro eylemek zorundadır. Diğer bir deyimle, bir banka çizgili bir çeki ancak müşterilerinden veya diğer bir bankadan İktisap edebilir. Kezalık onu, sözü geçen kimselerden başkaları hesabına tahsil edemez (T.K. mad. 716/3).

Özel çekin ikiden fazla çizilmemesi gerekir. Bu çizgilerden birinin de bir takas odası tarafından tahsil edilebilmesi maksadıyla yapılmış olması şarttır. Olmazsa muhatap ikiden çok özel çizgiyi taşıyan çeki ödemeyebilir (T.K. mad. 716/4).

Genel çizgili çeki, çekte adı yazılı bankadan başkasına ödeyen, yine özel çizgili çeki çekte adı yazılı bankadan başkasına ödeyen, muhatap banka, çek bedelini aşmamak üzere hasıl olan zarardan sorumludur. (T.K. mad. 716/5).
8 Mahsup Çek! (Hesaba geçirilecek çek)

a) Genel olarak
Paranın taşınması, sayılması ve saklanması kolay değildir. Ödeme aracı olan çek sayesinde bütün bu işler emniyet altına alınabiliyor.

Ticaret Yasamızın 717. maddesi de ‘‘mahsup çeki” nden söz etmektedir. Fonksiyon bakımından çizgili çeklere benzer. Yalnız bu çeklerle nakden değil hesaben ödeme yapılır. örneğin bîr müessese veya firma hâmili bulunduğu bir çeki muhatap bankadan tahsil edip aynı bankadaki hesabına kaydet tirecektir. Fakat çeki gönderdiği adamı, parayı bankadan alır da savuşursa veya yolda gelirken düşürürse ya da çaldırırsa… o müessese veya firma zarar görür.

Bu ihtimaller karşısında; gerek keşideci ve gerekse hâmil tarafından, çekin iç yüzüne eğik olarak “Bedeli hesaba geçirilecektir” şeklinde veya buna benzer bir ibare ya zılır ve böylece çekin para olarak ödenmesi önlenmiş olur (T.K. mad. 717/1).

Yine örneğin Keşidecinin bankada bir borçlu, bir de alacaklı cari hesabı vardır. Keşideci firma bütün tahsil işlerini ve ödemelerini alacaklı cari hesabıyla yaptırmaktadır. Bîr hesaptan diğerine bir virman yaptırmak isterse ve bu nakil İçin çek çekmiş olsa, keşideci çekin üzerine “mahsup çekidir” veya “Hesaba geçirilecektir” diye bir ibare yazar ve bankaya gönderir. Banka artık çek hamiline parayı nakit olarak ödemez, hesaba geçirir.
Mahsup çekine örnek

Böyle bir çeki Haşan Uysal’dan alan Ali Korkmaz çeki kendisi Bankadan tahsil etmeyip de adamıyla göndermek istese, bu kayıtla çeki emniyete almış olacaktır. Banka bu çeki, getiren kimseye nakit olarak ödemeyecek, Ali Korkmaz’ın hesabına kaydedecektir.

“Hesaba Geçirilecektir” gibi mahsup kayıtlarının çizilmesi hükümsüzdür (T.K. mad. 717/2). Bir hüküm ifade etmiş olsaydı, çeki elinde bulunduran herkes bu mahsup kaydını çizerek, çekin bedelini nakden almak imkânını bulurdu.
Mahsup çeki olarak tedavüle çıkarılan çek, muhakkak hesaba kaydedilecek, yani kayden ödenmiş olacaktır. Bu hükme aykırı hareket eden muhatap banka, hasıl olacak zarar ve ziyandan sorumludur. Bununla beraber çizgili çekte olduğu gibi, muhatabın bu sorumluluğu çekte yazılı para miktarını geçemez (T.K. mad. 717/3).

Yorum Yaz

Your email address will not be published.

*


− 1 = 1