BANKACILIKTA İSKONTO

A TARİFİ

Alacağı, vadesi gelmeden önce paraya çevirmek demektir. Ticari bir senede bağlı bir vadeli alacağın; faiz, komisyon, para nakil ücreti gibi diğer giderlerin düşülmesinden sonra banka tarafından senet hamiline ödemesi işlemi “iskonto” dur. Başka bir deyimle iskonto Borcun nominal değeri ile halihazır veya peşin değeri arasındaki farktır.

İskonto teriminin çeşitli kullanış yerleri vardır

1 1 Borçlu borcunu, vadeden önce ödediği takdirde, alacaklıdan elde ettiği indirimlere iskonto derler. Bu iskonto kayıt ve şarta bağlıdır (B.K. mad. 80).

2 Bir bankanın veya herhangi bir şahsın vadesi henüz gelmemiş olan bir senedi devir ve ciro ile alması karşılığında o

senedin bedelinden bazı indirimler yaparak ödemesi işlemine “İskonto” denir. Bu kesintilere de iskonto adı verilir.

3 Borsa dilinde iskonto, vadeli muamelede müşterinin tasfiyeden önce muameleyi vadeliden peşin’e çevirmek hakkını kullanarak satıcıyı senetlerin teslimine zorlaması karşılığında kendisinin de o senetler bedelini daha önce ödemesine derler.

B İSKONTONUN ÇEŞİTLERİ VE HESABI

İskonto hesap bakımından;

Dış İskonto (Ticari iskonto),

İç Iskonto (Rasyonel İskonto) olmak üzere iki bölüme ayrılır

1 Dış Iskonto

Borcun nominal değeri üzerinden vadeye kadar olan süre dikkate alınarak hesaplanır.

Dış iskonto veya ticari iskonto (İ) nominal değer (a) ve vadesi (n) gün sonra gelecek olan bir borcun % (t) üzerinden dış iskonto miktarını bulmak için formülü uygulanır.

Borcun nominal değeri ile sonuç arasındaki fark ise senedin dış ıskontoya göre peşin değerini verir. Örneğin; Bir tacir 65 gün sonra ödenmesi gereken 9.000. liralık bir senedi % 10 üzerinden ticari iskonto ile kırdırmıştır. Eline geçecek para nedir?

2 İç Iskonto İse borcun hali hazır yani peşin değeri üzerinden belirlenen Iskontodur. Örneğin

Nominal (itibari) değer (a) ve vadesi (n) gün sonra gelecek olan bir borcun % t üzerinden iskonto miktarını bulmak İçin, bu senedin peşin değerinden (v) istifade edilerek şu formül bulunur borcun itibarî değeri ise, peşin değer (v) ile iç iskonto (İ) miktarlarının toplamına eşittir. Bir örnek;

Yukarıda olduğu gibi Vadesi 65 gün sonra gelen 9.000. liralık bir senedin % 10 üzerinden İç İskonto (Rasyonel) faizi nedir? formüle göre

Bu faiz, gerçekte 9.000. liranın değil, halihazır değeri olan 8.837.50 liranın 65 günlük faizidir.

İSKONTO BORDROLARI

Ticari senetlerin vadeden önce kırdırıla rak bedellerinin tahsiline iskonto işlemi denir. İskonto işlemleri Bankalarca yapılır. Senetlerini iskonto ettirmek (kırdırmak) isteyen tacir veya işletme; senetleri bir liste halinde bankaya verir. Banka; (Örneği aşağıda olduğu üzere)

Listede yazılı senetlerin tamam olup olmadığını,

Senetlerin üzerindeki imzaların güvenilir olup olmadığını,

Senetlerin yasalara uygun olarak düzenlenip düzenlenmediğini,

Tarafınızdan verilen senetler yukanda gösterildiği üzere edilmiştir.

Senet Özerindeki paraların rakam ve yazılarının aynı olup olmadığını,

Tarih ve vadelerini inceledikten sonra bir iskonto bordrosu hazırlanır. Bu bordrolar, bir başlık bir de metin olmak üzere iki kısımdan oluşur.

a) Birinci kısımda Senetleri kırdıran tacirin (cirantanın) adı ve adresi, bordronun tanzim tarihi ve kolonlar halinde senet numaları, borçluların ad ve soyadan ile vade, tutar, gün, adetler, mühlet günü ve mühlet adetleri yazılır.

b) İkinci kısımda ise; Faiz, komisyon, masraf, gider vergisi, damga pulu, kesinti toplamı, senetler safisi gösterilir.

Bankalarda basılmış halde bulunan bordrolar, her bankanın kendisine göre tertiplediği tiplerde olabilir.

Bordroların tanzimi hakkında bir fikir verebilmek için yukarıda bir örnek verilmiştir.

Bordroların tanziminden sonra gösterilen kesintiler yapılır ve bakiye, senetleri kırdıran tacire ödenir. Senetler ya vadesinde tahsil edilmek üzere cüzdana alınır veya Merkez Bankasına, tekrar kırdırılmak (reeskont) üzere tutulur.

İki nüshadan oluşan bordronun birinci nüshası senedi kırdırana İmza ettirilen bir makbuz (Kasa ödeme fişi) dir, diğeri de fatura niteliğinde müşteriye verilir.

İSKONTO HADDİ

Iskonto bir bakıma erken ödeme primidir. İskonto oranı piyasa faizine bağlıdır.

Vadenin gelmeden önce, ödenmesi istenilen borçlarda, borçlu lehine bir indirim yapılması gerekir. Bu indirimin saptanması için uygulanan yüzde oranına (nisbetine) iskonto haddi denilir.

Genel olarak, Iskonto haddi ile faiz haddi arasında mahiyet bakımından büyük bir fark yoktur. Yalnız uygulama bakımından fark vardır, diyebiliriz.

Faiz haddi, bir sermayenin bir süre İçin kullanılma kirasını belirlemeğe yarar. Buna karşılık iskonto haddi, borcun vadesinden önce ödenmesi halinde yapılacak indirimin saptanmasına esas teşkil eder.

Bankalarda gerek senetlerin ve gerekse bazı gelirlerin kırdırılması terimi ile adlandırılan işlemlerde de Iskonto haddi başlıca rol oynar.

İSKONTONUN MAHİYETİ

İskonto edilecek senetlerin, hem kanunun aradığı şekil unsurlarını taşıması ve hem de ticari bir işlemden doğmuş bulunması lâzımdır. Çünkü kanun, Ticari Senetler Konusunda tarafların (borçlu ile alacaklının) arasında bir alışverişin, bir mübadelenin yapıldığını varsaymaktadır.

Bununla beraber, piyasalarda ticari nitelikte olmayan ve bir alışverişi temsil etmeyen senetlere de rastlanmaktadır.

Kanun ticari senetlerin güvenle ve sür’at le sürümlerini sağlamak üzere koruyucu hükümler ileri sürmüş, borcunu zamanında ödemeyecek senet borçluları hakkında icra ve iflâs yolu ile derhal takibe geçilebilmesi olanağını sağlamıştır.

Halbuki adi senetlerden (ticari olmayan) doğan bir alacağın devri temliki ve tahsil işi genel hükümlere bağlıdır.

İsJkonto edilebilecek ticari bir senet nasıl olmalıdır? Bunu bir örnek ile açıklayalım Ankara’daki (A) firması, PolatlI’daki (K) firmasına 10.000. liralık mal satıyor ve karşılığında 91 vadeli bir bono alıyor. (A) firmasının o sırada paraya ihtiyacı yoksa bekler, alacağını vadesinde tahsile çalışır. Paraya İhtiyacı varsa, bunu iş yaptığı bir bankaya İbraz ederek vadeden önce parasını alır. Yani bir ücret karşılığında bu senedi bankaya iskonto ettirir. İşte senetle sağlanan bu para bir mal alış satışını temsil etmektedir. Çürtkü (K) firması, aslında malları PolatlI’da satacak ve satıştan toplanan para ile (A) firmasına olan borcunu verecekti, şimdi ise borcunu bankaya verecektir.

Yukarıdaki örneğe göre; (A) firması (K) firmasına, alacağından dolayı poliçe de çekebilirdi. Sonuç, ödeme bakımından değişmiş olmazdı.

Eğer bu iki firma, tüccar sıfatını taşıyan kimselerden olmasalardı ya da tüccar olduktan halde aralarında bir alış veriş, bir ticari işlem bulunmasaydı, elbette düzenledikleri bono veya poliçe, muvazaa eseri bir senet olacaktı. Çünkü ortada ne satış ne de mal vardır. Bu takdirde ilgililer, nereden ve hangi kaynaktan para bulup borçlarını ödeyebilirlerdi, burası şüphelidir, aldıkları parayı yerinde sarf etmemiş iseler, tehlike büsbütün artacaktı.

Bu cihetleri görebilmek için bir bankacının her şeyden önce, senetleri alıp verenleri bir incelemeden geçirmesi; hisset tiirmden kendileriyle direkt, endirekt temas sağlaması gerekir. Esaslı istihbarat yaparak piyasalarda sürülmekte olan senetlerin yüzde yüz olmasa da muvazaa eseri olduklannı anlıyabiliriz.

gün olmak üzere) 61 günlük ‘% 11.5 faizi = Adat x Sabit çarpan =, 6.100 x 0.081.944 = 194.86 TL. eder. Bu faizfüzerinden % 20 gider vergisi 38.97 kesileceğine göre ikisinin tutarı 238.83 lık fark iskonto miktarıdır, Buna genel deyimiyle halk arasında (acyo) da denmektedir.

Şurasını özellikle belirtmek yerinde olur ki; iskonto işlemlerinin konusunu, kred i alan bir kimsenin bulunduğu yerde ödenecek emre yazılı senetlerle (bonolarla) devletin hazine ve Tasarruf Bonoları gibi borç senetleri ve T. C. Emekli Sandığı çekleriyle memur senetleri oluşturur.

İSKONTO GELİRİ FAİZ

Iskonto senetlerinde bankalar için faizden başka bir gelir yoktur. Faiz, tek ve çift imzalı ve teminatlı Iskontolarda bugün için % 11.5 dir. İskonto işlemlerinde bu oranın üstünde bir faiz alınamıyacağı gibi gider vergisinden başka müşterilerden her hangi bir isim altında para almak mümkün değildir. İskonto senetlerinin damga pulu da müşteriye aittir.

1) Faizin hesaplanması

İskonto işlemlerinde faiz şu formül yardımı ile hesap olunur. F = Faizi A = Senet tutarını, n = faiz oranını yarti yüzdesin! t = günü gösterdiğini kabul edersek

Bankacılıkta senet tutarı ile günün çarpımının yüze bölünmesine “Adat” denirki faize esas rakam ) demektir. Yukarıdaki formülde gösterildiği lüzere A.t/100 = adattır.

İskonto işlemlerinde faizin kolaylıkla bulunabilmesi için çeşitli faiz hadlerine göre tertiplenmiş faiz tablolarından yararlanılır. Bu tablolar 1 den 100’e kadar olan tam sayıların faizlerini gösterir, ( Faiz Tablosu)

3) Banka takvimi

Bankalar; faizlin hesabında günün kolaylıkla bulunabilmesi için “Banka Takvimi” adı verilen bir tablo da düzenlemektedirler. Bunda iki tarih arasındaki gün sayısını bulmak lâzımdır. Çeşitli şekilleri vardır ( Banka Takvümi)

D İSKONTO RİSKİ

İskonto işleminin riski, Bankalarca iskonto edilen senetlerin borçludan veya diğer sorumlulardan (ciranta, kefil ve aval veren) vadesinde tahsil edilmemesi tehlikesidir.

Riskin sözlük anlamı da “tehlike’ demektir. Bir müşterinin iskonto işleminden doğan taahhütlerine o müşterinin riski denir. Bu riske, müşterinin borçlu, kefil, aval ve ciranta olarak koymuş olduğu imza taahhütlerinin hepsi girer.

ISKONTO EDİLECEK SENETLER

Banka tarafından iskonto edilecek senetlerin, ticari senet niteliğini taşıdıktan başka, aynı zamanda ticari işlemlerden doğmuş olması gerekir.

Burada; riski yani senedin tahsil edilmemesi ihtimalini azaltmak amacı güdülmektedir. Gerçekten senedi veren borçlunun veresiye aldığı malların satışından elde edeceği paralarla borcunu ödememesi ihtimali, sırf hatır ve çıkar için verilen senedin ödenmemesi ihtimaline göre daha azdır. Birincisinde, müşteri alışverişini ve ticaretini sürdürebilmek düşünce ve heyecanı içindedir. Her an ticari itibarını “korumak zorundadır. Bununla beraber satışını muntazam yaparak tahsilat elde ettikçe borcunu ödeyecektir. Halbuki hatır senetleriyle sağlanan paraların hayra mı, şerre mi yönelik olduğu kontrol edilemez. Bunlarda biraz daha tehlike fazladır.

Bankalarda iskonto işlemlerinin konusunu; kredi alanın oturduğu yerde yani iskonto yapılan yerde ödenecek teminatlı, teminatsız emre yazılı senetlerle (bonolarla) hazine ve hazine kefaletli bono ve tasarruf bonoları oluşturmaktadır. Poliçeler ile muhatabı banka olan çekler iskonto edilmez. Poliçeler iştira konusuna girer.

Iskonto edilecek senetlere kısaca göz atmış olalım

1) Emre yazılı senet veya bonolar

Bir borçlunun, alacaklısına karşı, borçlu olduğu belli bir parayı vadesinde kayıtsız ve şartsız ödeyeceğini bildiren bir senet bu adı almaktadır. Banka tarafından iskonto edilecek bonoların, ticari senet olmaktan başka ayrıca ticari bir işlemden doğmuş bulunması lâzımdır. Bununla beraber ticari, sınai ve finansman kredilerinde Bankalar resen tek ve çift imzalı iskonto işlemi de yapmaktadırlar. Bu amaçla düzenlenen bonolarda lehdar doğrudan doğruya “banka” dır. Ama genellikle bankaların iskontoya kabul ettikleri senetlerin en az iki imza taşıması gerekmektedir.

Tek imzalı senetlerin iskontosu (miktarına göre) Banka Genel Müdürlüğünün, kredi Ko m’itesinîn ve İdare Meclisinin yetkisi İçinde bulunmaktadır.

Bugünkü durumda tek imzalı kredilerden 25 bin liraya kadar Genel Müdürlük, 50 bin liraya kadar Kredi Komitesi, bunun üstün dekilere İdare Meclisi karar verir (Bank. K, mad. 45).

2) Teminatlı iskonto senetleri

Sadece imzaya ve şahsi itibara dayanarak yapılan tek ve çift imzalı iskonto senetleri yanında bir de maddi ve teminata bağlı olarak düzenlenen emre yazılı senetler vardır kî, bunlar teminatlı iskonto konusuna girerler. Adından da anlaşılacağı üzere ikinci imza veya kefil yerine; sehim, tahvil, altın, tütün, pamuk ve diğerleri gibi taşınır malların Bankaya rehin olarak bırakılması suretiyle senetle para alınması mümkündür.

İşte maddi bir teminata dayanan bonoların ıskontosuna “Teminatlı iskonto” denir. Teminata bağlı bir iskonto senedi şöyledlr

Bu emre yazılı senedin tarihinden …… gün sonra ………. Ban

kasına veya emrine ödenmek üzere ….

… . . . noteiiğinden tasdikli . . . . . , tarîh ve …. nolu rehin bordrosunda

yazılı …………. (rehnedilen de

ğer yazılacak) …….bu bankaya terhin ederek …………………….

T. lirası aldım, borcumdur. Vadesinde bu parayı ödemez isem, adı geçen bankanın bu değerler üzerinde bütün masraflarıyla birlikte her türlü rehniyet hakkını, itirazsız tanımış olduğumu, anlaşmazlık çıktığında …………….mahkeme ve icra

dairelerini kanuni merci olarak şimdiden kabul ettiğimi bildiren bu senet tarafımdan imza edilmiştir. ;

Borçlu Adı ve Adresi

Pul (% 05) Tarih ve İmza

Görülüyor ki, senet içinde ayrıca paranın, teminat karşılığı borç olarak alındığı açıklanmıştır. RehnedMen değerin şekline göre ayrıca eksper raporu, sigorta poliçesi, rehin edilen malın teslim alındığına dair makbuz, varsa diğer belgeler de terhin bordrosu ile birlikte senede bağlanır. Değeri kote edilmiş sehirn ve tahviller için eksper raporuna gerek yoktur.

işlemin yapılış şekli, diğer iskonto işlemlerinin aynıdır.

Not Bankalarda teminatlı Iskonto işlemi pek yaygın değildir. Daha çok geçici kredi ihtiyacı olanlara uygulanabilir. Kredi müşterilerinin teminat karşılığı kredi ihtiyaçları daha ziyade avans veya borçlu cari hesap açmak suretiyle karşılanmaktadır.

3) Hazine bonaları ve hazine kefaleti olan bonolar

Hazine bonosu, her yılın bütçe kanunları gereğince ve bu kanunda gösterilen miktarda Maliye Bakanlığı tarafından tedavüle çıkarılır. Bu bonolar nama yazılı olarak düzenlenir. Bonoda Maliye Bakanlığınca, belir

li bir parayı belli bir kişiye ve belirli bir vade sonunda ödeneceği yazılıdır. Hazine bonosu, bütçenin yürürlüğe girdiği yıl içinde gelirlerin, giderleri karşılamadığı zamanda ihraç edilir. Genellikle vadeleri bir yılı geçmez. Örneği aşağıdadır.

Bu bonolar da diğerlerinde olduğu gibi bankalarca iskonto edilmekte ve bedelleri ya vadeden önce reeskonta verilerek ya da va

desinde Merkez Bankasından tahsillenmekte dir.

Hazine bonolarının iskontosunda bir risk sözkonusu değildir. Bu bakımdan Iskonto ettiren müşterilerin ticari ve mali durumları dikkate alınmaz ve risklerine geçirilmez. Sadece izlemek İçin Banka, kayıtlarında Hazîneyi borçlu göstermekle yetinir. Şu halde

Hazine bonosu, devlete ait büyük işlerde taahhüde girmiş ve hak etmiş mütehit firmaların alacaklarına karşılık, hazine tarafından çıkarılan yani borçlusu hazine olan bonolardır.

Bir de hazine kefaleti olan bonolar vardır ki, bunlarda hazine borçlu değil, kefildir. Karayollarının ve Toprak Mahsulleri Ofisinin bonolarında olduğu gibi. Örneği şöyledr;

Bono No. __________ Vade Tarihi ………

Tanzim Ta. _________ TL. …….

T. C.

BAYINDIRLIK BAKANLIĞI KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ

Bu bono karşılığında………tarihinde mütahlt.veya.emrine

yalnız………………..lira ödenmesini

taahhüt ederiz.

7090 sayılı kanun gereğince aval içindir.

Hafine Genel Müd. Maliye Bakanı İmza İmza

KARAYOLLARI GENEL MÜDÜRLÜĞÜ İmza İmza

Hazine kefaletini taşıyan bu bonoların asıl borçlusu ise, onu çıkaran katma bütçeli daire veya iktisadi devlet teşekkülüdür. Vadesinde asıl borçlusu tarafından ödenmezse, kefil olan hazînece ödenir.

4) Tasarruf bonolan

Kredi ve amortisman sandığı tarafından ihraç edilen tasarruf bonoları, Hamiline yazılı bir çeşit hazine bonosudur. Sonraları

iç İstikraz niteliğinde doğrudan doğruya hâzinece çıkarılan tasarruf bonoları da tedavülden kaldırılmış, yerine mali denge vergisi konulmuş bulunmaktadır.

Bugünkü halde, iskonto konusuna giren senetlerin belli başlıları yukarıda sözü edilen senetlerdir. Ekonomik yaşamın gerektirdiği haller karşısında nizami olmak kaydıyla çeşitli senet ve benzerlerinin de bankalarca iskonto edilmeleri olanağı vardır, diyebiliriz.

İSKONTO İŞLEMLERİ

Senet iskontosu bir kredi konusudur. Banka müdürünün izniyle yapılır. Iskonto aynı zamanda bir risk (tehlike) taşıdığından, senetle bankalardan para alacak bir müşterinin; ticari sıfatı olan, itibarlı, işinin ehli, bir kimse olduğunu saptamak, banka müdürlerinin başta gelen görevlerindendir. Bu bakımdan İşlemi yapacak bir müşterinin iyice ve gerçeğe uyan bir istihbaratı yapılmalıdır. ‘ I

Bu müşteri, istihbarat sonunda banka ile kredi ilişkisi kurabilecek yani çalışabilecek yetenek ve nitelikte görülürse kendisinden

Hesap durumu veya bilânço;

Ticaret sicil belgesi,

İmza sirküleri veya imza örneği (tasdikli),

Şirketse, ana sözleşmesi,

Gayrimenkul tapu senetleri,

Kredi konusu yapılacak senetler İstenir. Buna karşılık aynı işlemlerle ilgili olarak Banka da;

İstihbarat kartonu,

Müdürlük İzni veya kredi komitesi karan,

Risk kartonu gibi belgeleri düzenler.

Müşteriden istenen belgeler

1) Hesap durumu

Bankalar kanununun 46 ncı maddesi gereğince bankada kendilerine ilk kez kredi açılacak firmalardan son üç yıllık durumlarını gösteren bir hesap vaziyeti alınır. He

sap vaziyetleri, Bankalar birliğince hazırlanan örneğe uygun olmalıdır. Müşterinin banka kredi ilişkisi sürdüğü takdirde hesap vaziyeti her sene yeniden istenilir.

Müşteri bankaya verdiği hesap durumunda, o tarihteki kıymet ve mevcutlarıyla alacaklarını ve borçlarını bildirmiş olacaktır.

a) Hesap durumu verecek kimseler

Iskonto işlemlerinde senedi iskonto ettirenler,

1 Kefalet veya teminat işlemlerinde, kefalet ya da teminatı göstermek isteyenler,

Açılacak kredilerde borçlular,

Ortak borçlu ve zincirleme (müteselsil) kefil olanlardan her biri beyanname yani hesap durumu vermek zorundadır.

Bu duruma göre sadece kefil, orta ciranta, aval suretiyle işleme giren imza sahiplerinden hesap durumu almak zorunluğu yoktur.

b) Hesap durumu alınmayacak kimseler

Bankada riskleri tutarı 3.500. lirayı geçmeyen müşteriler,

Yaptıkları kredi işlemleri dolayısıyla devlet ve devlet kuruluşları,

Kote sehim ve tahviller ve altın terhini karşılığında açılan kredilerde bu krediyi kullanan kimseler,

Tevdiat karşılığı açılan kredi sahipleri veya teminatı para olarak kredi alan kimseler hesap durumu vermeyeceklerdir.

2) İskonto taahhütnamesi (Dispans)

İskonto işlemlerinden doğan hak ve alacakları emniyete alabilmek için müşterilerden bir iskonto taahhütnamesi alınır.

Müşteri bu taahhütnamede, iskonto işlemlerinden dolayı Bankaya karşı taahhütlerini teyit etmekle beraber gecikme faizini ve avukatlık ücret vesa’ir masrafları ödeyeceğini, anlaşmazlık olduğunda bankanın göstermiş olduğu yetkili mercileri kabul ettiğinikanuni ikametgâhının neresi bulunduğunu beyan eder.

Banka kredi ve borç vermekle hak sahibidir. Gerçi banka alacaklı olarak senet borçlularına karşı haklarını kullanabilir. Fakat bazen ihmale düşer ve zamanında müracaatım yapmazsa haklarını kaybedebilir.

İşte taahhütnamenin alınmasındaki en önemli neden ihmal yüzünden hakkın kaybolmasını ve gecikmeleri önlemektir.

İskonto tahhütnamesi veya dispans, müşterilerden sonradan yapacağı bütün iskonto, İştira işlemlerini kapsamak üzere bir kez alınır. Alınma tarihleri üzerinden 10 yıl geçmiş olan taahhütnamelerin yenilenmesi gerekir. Çünkü bu süre içinde bir çok değişiktik olabilir. ( Genel Kredi Sözleşmesi)

3) Ticaret sicil belgesi

Bankalar kanununda gerçek ve tüzel kişilere açılacak kredilerden söz edilmekte, ancak kredi alacak kişinin tüccar olacağına dair bir hüküm bulunmamaktadır. Bununla beraber bankalar iç yönetmeliklerine göre bir kişiye kredi açılabilmesi için o kişinin Ticaret Siciline veya Esnaf derneğine kayıtlı olması gereklidir. Bu durumu belgelendirmek için de kredi müşterilerinden Ticaret Sicil Belgesi veya Esnaf Derneği kayıt belgesi aranır. Bu belgeler Ticaret ve Sanayi odalarından, Belediyelerden veya ilgili esnaf derneklerinden tasdikli olarak alınır ve alfabe sırasiyle bir dosyada saklanır.

4) İmza sirküleri veya örneği

İmza sirküleri, bir firmayı temsil edecek olan kimselerin yetki derecelerini, kapsamını ve bu yetkilerini kullanırken tek tek veya birlikte atacakları imzaların örneklerini gösteren bir belgedir. Bu belgeler Ticaret Odaları veya noterler tarafından onaylanır.

Kendisiyle çalışılacak her firmadan ilk işlem sırasında veya daha önce bir imza sirküleri ya da tasdikli imza örneği alınır. Eğer bir firmanın bankada noterden tasdikli herhangi bir sözleşme üzerinde imzası varsa ay

rıca tasdikli imza örneği aranmayabilir, imza sirkülerleri de alfabetik olarak saklanır.

5) Şirket ana sözleşmesi

Kredi isteyen firma bir şirketse, şirket ana sözleşmesi görülür ve istihbarat kartonuna yazılması gerekli konular yazıldıktan sonra firmaya geri verilebilir. Şirket ana sözleşmesinin noterden tasdikli bir suretinin alınıp saklanmasında yarar vardır.

6) Gayrimenkul tapu senetleri

Firma, tapuda kendi adına tescil edilmiş gayrimenkullerin cinsleri, yerleri, ada, parsel numaraları hisseleri ve varsa üzerindeki ipotek ve haciz gibi sınırlamaları göstermek suretiyle hesap durumunun arka yüzüne yazar. Bu kayıtlar, firmanın bankaya ibraz ettiği tapu senetleriyle karşılaştırıldıktan sonra tapuları kendisine geri verilir.

7) Kredi konusu yapılacak senetler

İşleme konmadan önce teknik ve kanuni bakımdan incelenir.

İskonto edilecek senedin ticari nitelikte olup olmadığı ve kanunun aradığı şekil unsurlarını kapsayıp kapsamadığı,

Senet üzerindeki imzaların, sirkülerdeki örneğine uyup uymadığı,

Cirolar arasında düzenli bir zincirlemenin bulunup bulunmadığı incelenir ve ayrıca senet,

Damga pulu bakımından da gözden geçirilir. Pul noksanı varsa tamamlatılır.

Bu incelemeden sonra senetteki cironun nasıl yapılacağına kısaca değinmekte yarar vardır.

Bilindiği üzere, iskonto işlemi, bir bakımdan, henüz ödeme günü (vadesi) gelmemiş bir senedin para ile değiştirilmesi demektir. Bu değiştirmede müşteri, hamili bulunduğu senedin mülkiyetini aldığı para karşılığında bankaya devreder. Ancak bu devrin tam olabilmesi için senedin temliki

275

Iskonto senetler!

ciro ile ciro edilerek bankaya teslim edilmiş olması şarttır.

Temliki ciro, mülkiyeti aktaran cirodur. Bununla, senetten doğan bütün haklar bankaya geçmiş olur. Senette imzası bulunan borçlu ve cirantalar, senedin ödenmemesinden ortak borçlu ve zincirleme sorumludurlar. Yani bunların herbiri borçtan dolayı diğerleri ile birlikte ve borcun tamamından ayrı ayrı sorumlu durumdadırlar.

Bankalara beyaz cirolu yani sadece imza taşıyan senetler gelmektedir. Her nekadar açık veya beyaz ciro, temliki bir cirö’yu ifade edersede, bankalar bu konuda herhangi bir anlaşmazlığa düşülmemesi için bu ciroyu tam ciroya çevirttirirler. Şekl’i şöyledir,

………………….Bankası A.Ş. emrine

ödeyiniz. Bedeli nakden alınmıştır. İmza’’

Bir senedin gerekli İncelenmesi bittikten sonra diğer işlemlere geçebiliriz

a) Bordro ve makbuz

İskonto edilecek senedin vadeye kadar olan faizi (bugüo için % 11.5) ve bu faiz üzerinden gider vergisi (bugün için % 25) hesap edilerek bordroya yazılır. Bu bordroya ayrıca, işlem tarihi, ciranta veya kefilin adı ve senet tutarı yazılmış olacaktır.

Bordro kopyalı iki nüshadır. İkinci nüshası senedi kırdıran müşteriye imza ettirilecek makbuzdur. Kasa fişi yerine geçer. Demek ki iki nüshalı olarak her iskonto işlemi için düzenlenecek olan bordro bankaca, makbuz da müşteri tarafından imza edilecektir. Bankanın imza ettiği bordro müşteriye, müşterinin imza ettiği makbuz da bankaya verilmiş oluyor. Birbirinin aynı olarak hazırlanan bordro makbuz kombinesi, her bankanın görüşüne ve kullanışına göre değişiktir. Bir de;

Müşteri iskonto ettireceği senedi bir talimat mektubuna ekli olarak bankaya verir ve iskonto edildikten sonra hasılının bankadaki cari hesabına kaydını isterse, o takdirde bordrodaki bilgileri içeren bir dekont düzenlenir ve böylece muhasebe yolu ile is konto işlemi yapılmış olur.

Bu dekontun altından çıkan biri borç, diğeri alacak iki fiş vardır. Borç fişi senetler cüzdanı iskonto senetleri hesabını, alacak fişi de müşterinin cari hesabına geçecek senet hasılı safisini gösterir. Aradaki farkı oluşturan faiz ve gider vergisi için muhasebe alacak fişleri düzenlenerek işlemi denkleştirmek gerekir.

b) İskonto refakat (veya bağlama) fişi

Senet iskonto edildikten sonra tahsil edilinceye kadar saklanacaktır. Bunu sağlamak üzere bankalarda cüzdan (portföy) kullanılır. İskonto edilen senetlerin hepsini ay sırasına göre içine alan portföyler senetler şefinin sorumluluğu altında kasada saklanır.

Cüzdana alınan senetlerin risk ve vade yönünden izlenmesi elbette önemlidir. Bu bakımdan her iskonto senedi için, cüzdana girmeden önce bir refakat veya bağlama fişi denilen genellikle 7 yapraklı bir basılı kombine (matbua) doldurulur. Bunun düzenlenmesi şöyledir

Senedin cüzdana girdiği tarih (iskonto edildiği tarih),

İskonto sıra numarası (her sene başında 1 den başlar),

Senedin borçlusu ve adresi,

Son ciranto ve varsa orta cirantanın adı ve soyadı,

Senedin tutarı ve vadesi yazılır, ayrıca özel bir talimat varsa o da işaret edilir. Bu suretle yazılan (örneği aşağıda) refakat (bağlama) fişinin;

Birinci yaprağı (föyü), bağlama fişi adını alır. İskonto senedi bu föye bağlanır ve portföye kaldırılır.

I İkinci yaprağı, servis föyüdûr. Sıra numarasına göre klase edilir, defter kaydı yerine geçer. Senetler ödendikçe bu föyler de klasörden çıkarılır. Geri kalan föyler cüzdan mevcudunu gösterir. Servis föylerl düzenli olarak kullanılırsa ayrıca servis defteri tutmaağ gerek yoktur.

Bu tay senet ödendikten sonra ödendi tarihi itibariyle kJâse edilecektir.

ISKONTO SENETLERİ

Üçüncü ve dördüncü yapraklar Borçlu, ciranta veya kefile ait risk föyle ridir. Bunların her biri, müşteriler adına açılmış ayrı zarflarda ve bu zarflar alfabetik olarak saklanır. Her zarfın içinde ayrıca günü gününe müşteri riskini izlemeye yarayan bir risk cetveli bulunur. Föyler, zarfa girip çıktıkça risk cetveline de kaydedilir, iş hacmi sınırlı olan bankalarda risk föyleri yerine bir “Risk Kalamazo defteri” tutulabilir.

Beşinci yaprak Vade föyü’dür, vade sırasına göre bir dosya veya klasörde saklanır. Senetlerin vadesi her gün bu föylerden izlenir. Vadesi gelen senedin föyü her gün klasörden çıkarılacaktır.

Altıncı ve yedinci yaprak İhbarname ve İhbarname dip koçanıdır. Bunların her ikisi ya ayrı bir dosyada veya senetle birlikte portföyde bulundurulur. Vadeden onbeş gün önce banka tahsildarı veya dağıtıcısı tarafından İhbarname, İlgili müşterilere tebliğ olunur ve tebliğin yapıldığını

belgelemek üzere ihbarname koçanı müşteriye imza ettirilerek geri alınır ve senedin bağlı bulunduğu bağlama fişine eklenir. Bazen tebligat iadeli taahhütlü olarak posta ile de yapılabilir.

c) Risk defteri ve kartonu

Yukanda adı geçen risk föylerinin kullanılmasını gerektirecek kadar geniş iş hacmi ve kadrosu olmayan bankalarda kalama zo şeklinde risk defteri tutulabilir. Gerek risk föylerinin ve gerekse risk defterinin tutulmasındaki amaç; müşterinin borçlu veya kefil olarak taşıdığı riskleri ve özellikle müşteri ile ilgili her iskonto işlemindeki karşı imzaları görebilmek, yenileme işlemleriyle çapraz imzalı senetleri seçebilmektir.

Risk defteri Her müşteri adına açılmış kalamazo föylerini, bu föyler de ödeyecek kimse (Bonolarda borçlu, poliçelerde muhatap) ile kefil veya son ciranta olarak ayrılmış iki kısmı kapsar.

Kalamazo föyünün sol tarafına, müşterinin borçlu olarak taşıdığı riskler, sağ tarafına aynı müşterinin kefil veya ciranta olarak taşıdığı riskler kaydolunur. Bir de genel risk kartonu vardır.

Bir müşterinin borçlu ve kefil olarak üzerinde bulunan iskonto risk yekûnu bir kalem halinde ayrıca o müşterinin genel risk kartonunda gösterilir. Bu kartonlar adından da anlaşılacağı üzere sadece Iskonto işlemini değil, banka ile yapılan bütün kredi işlemlerinden doğan riskleri, ayrı ayrı ve yekûn olarak göstermeğe yarar ve böylece çeşitli defterlerde kayıtlı bulunan risklerin, genel risk kartonuna geçirilen kayıtlarla kontrolü sağlanmış olur.

G İSKONTO SENETLERİNİN TAKİP VE TAHSİLİ

Bankalarda senetler servisinin her sabahleyin yapacağı ilk İş, o gün vadesi gelmiş senetleri tahsil için portföyden çıkarmaktır. Bu senetler, vade föyleriyle karşılaştırıldıktan sonra bir “Tahsilat Bordrosu” na kaydolunur.

Taksilat bordrosunun senetlerle birlikte vezne servisine verilmesi (bazı bankalarda olduğu gibi) kanımızca sakıncalıdır. Özellikle yüklü bir durumda çalışan vezne servislerinde senetlerin bordrodan incelenmesi, arayıp bulunması ilgili veznedarı. bir hayli meşgul ettiği gibi, bir takım yanlışlıklara da neden olabilir.

Bu bakımdan tahsil olunacak senetler, senetler şefinin eli altında bulunmalı ve o suretle ilgili faiz ve masraf varsa, bunların da fişleri düzenlendikten sonra vezneye teslim edilmelidir.

Senetler ödendikçe, tahsilat bordrosunun ödeme kolonuna yine servis tarafından kayıt ve yetkililerce paraf edil’ir. Tahsil edilen senedin arka yüzü “Bedeli tahsil edilmiştir” damgası basılarak veznedar tarafından İmzalanmış yâni akite edilmiş olması gerekir.

Senet arkasında bedelinin tamamen alındığını bildiren bu kayda banka lisanında “Akite” denilir. Kısmen yapılan tahsilatta

da senedin arkasına “Bu senet bedeline

mahsuben…………….. . lira tahsil edilmiştir.”

şeklinde şerh verilir ve senet takip İçin serviste bırakılır. Hesaben yapılan tahsilatta

“müşterinin ……………..talimatı gereğince

…………..hesabın borcu ile tahsil olunmuştur.” gibi bir kayıt yapılması maksada kâfi gelmektedir.

Vadesi gelmiş bir senedin vade gönü veya onu izleyen iki iş günü içinde mutlaka ödenmesi gerekir. Bu süre içinde ödenmezse, senedin kefil veya cirantalarına haber verilir ödenmesi istenebilir. Bunlar da ödemezse, kanuni süresi içinde protestoya gönderilir.

Senet protesto edilmiş olduğu halde yine ödenmezse, vade girişinden itibaren 5 gün içinde tasfiyeye götürülmek üzere “Tahsili Gecikmiş Alacaklar” veya aynı anlamda “Ödenmesi Geciken Alacaklar” hesabına aktarılır. Diğer senetlerden ayırt etmiş olmak için senedat cüzdanından çıkarmak gerekir.

Ödenmesi geciken bir senedin daha bir süre tahsil edilememesi, akibeti hakkında kuşku uyandırabilir. Bu bakımdan borçlu ve cirantalar’a karşı kovuşturmaya geçmek üzere senet protesto kâğıtlarıyla birlikte bankanın takip servisine veya avukatına imza karşılığında teslim edilir ve bu kez senet “Tasfiye olunacak alacaklar Şüpheli alacaklar” hesabına aktarılır.

Şüpheli alacaklar hesabında bulunan senedin; izlenmesi bir sonuç vermiyecek olursa ve örneğin borçlunun ölümü, mirasçıların, mirası red etmesi, iflas veya haciz hail varsa yine kovuşturmayı sürdürmek üzere “Değersiz alacaklar” hesabına aktarılması gerekmektedir. Ancak şurasını belirtelim kİ bir alacağın değersiz ve tahsil edilemez bir nitelik alabilmesi için kanuni kovuşturma sonunda aciz belgesine bağlanmış olması veya kazai bir hüküm sonucu bu alacağın değersiz olduğunun belirlenmesi ya da borçlu İle anlaşma suretiyle alacağın tamamından veya bir kısmından vaz geçilmiş bulunması gereklidir.

Bir senedin zamanında tahsil edilmiye rek tasfiye olunacak alacaklar hesabına aktarılması, o alacak şüpheli ve değersiz bir nitelik kazandığı zaman bir karşılık ayrılmasını gerektirir. Bu konu vergi yasasıyla ilgilidir. Yoksa vergisini vermek kaydıyla muhtemel zararlara karşı istenildiği kadar karşılık ayırmak mümkündür. Karşılık ayırmak ise, alacaktan doğan zararı sineye çekmek demektir.

Bir senet protesto edildikten ve tasfiye olunacak alacaklara geçirildikten sonra durum, senette imzası bulunan borçlu ve kefillerin istihbarat kartonlarına işaret edilir. Sonradan yapılacak işlemlerde bu konu dikkate alınır.

H İSKONTO SENETLERİNİN MUHASEBESİ

Bir senet iskonto edildiği günden ödendiği güne kadar çeşitli aşamalar geçirmektedir. İkraz yapıldığında müşteriyi temsil eden bir hesaba borç geçirmek gerekir. Parayı veren Bankadır. Bankayı da para bakımından kasa hesabı temsil eder. Şimdi iskonto iş lerrrfne ait muhasebe kayıtlarını inceleyelim

1) Senedin cüzdana alınması

Bir senet iskonto edildiği zaman, senette yazılı miktar;

Senedat cüzdanı İskonto senetleri hesabına borç.

Kasa hesabına alacak yazılır.

Bu kayıt, iskonto işlemi yapılırken düzenlenen bordrolu makbuzla yapılır. Makbuz kasa ödeme fişi yerine geçmektedir. Örneğin 61 vadeli 10.000. liralık bir senedin iskontosunda; yevmiye maddesi şöyledir r

Senedat cüzdanı İskonto senetleri 10.000. borç,

Kasa hesabı 10.000. alacak olur.

İskonto edilen senet üzerinden peşinen tutulan faiz ve gider vergisi için kasa alacak fişi düzenlenir. Yevmiye maddesi

Kasa 243.58 borç,

Kâr ve Zarar Hes. İskonto faizi 194.86

alacak,

Muhtelif Alacaklılar Gider vergisi 48.72

alacak yazılır.

2) Gecikme faizinin peşin alınması

İskonto senetleri çoğunlukla vadesinden sonraki iki gün içinde ödenmektedir. Vadeyi izleyen iki iş günü kanunen hamile tanınmış bir protesto süresidir. Hamil olarak ban ‘ kalar, senedin vadeden başlıyarak 48 saat geçmesine göz yummakta, müşterilerini idare etmektedirler. Fakat bankanın bu idaresi alacağını santimine kadar tahsil etmesine engel değildir. İşte senetlerin 48 saat geciktirilerek ödenmesi bankayı bu iki günlük faizi peşin tahsile zorlamaktadır.

Bu geleneğe uyularak bankalarca, iskonto işlemlerinde ödeme süresine ait 2 günlük gecikme faizi peşin hesap edilerek gider vergisi ile birlikte “Muvakkat ve Mutavassıt Hesaplar Mühlet Faizi Karşılığı” hesabına alacak kaydolunur.

Senet vadesinde ödenmezse, bu hesaptan ilgili hesaplara aktarılır. Vadesinde ödenirse, tahsil edilen bu para müşteriye aynen geri verilir.

3) Senedin vadesinde ödenmesi

Bir senedin vadesinde ve en nihayet va deyi izleyen iki iş günü içinde ödenmesi gerekir. Normali de budur. Şu halde vadesinde ödenen bir senet tutarı; ‘‘Kasa” ya da “Müşteri cari hesabına borç, “Senedat Cüzdanı iskonto senetleri” hesabına alacak yazılır.

4) Senedin vadesinde ödenmemesi

İskonto edilmiş bir senet zamanında ödenmezse vadeyi izleyen iki iş günü içinde protesto edilir. Fakat notere ödenecek bu protesto masrafı kimden alınacak? Bu masraf ilerde ilgililerden tahsil edilmek üzere “Muvakkat ve Mutavassıt Hesaplar Protesto masrafları” hesabının borcu ile notere ödenir.

Vadenin girişinden başlıyarak 5 gün içinde tahsil edflemiyen protestolu iskonto senetleri, cüzdan hesabından çıkarılarak “Tasfiye Olunacak Alacaklar ödenmesi geciken veya tahsili geciken alacaklar” hesabına aktarılır.

Muhasebe maddesi

Tasfiye olunacak alacaklar Tahsili geciken olacaklar borç,

Senedat cüzdanı iskonto senetleri alacak, şeklindedir. Sonradan tahsilat yapıldığında, senet bedeli; faiz ve gider vergisi olarak Kasa Hesabına borç.

Tasfiye ol. Alacaklar Tahsili Geciken alacaklar ve

Kâr ve zarar hes. Tasfiye ol. alacaklar faizi ile,

Muhtelif Alacaklılar I Gider vergisi hesaplarına alacak, kaydedilir.

5) Senedin şüphelilik göstedmesi

Tahsili geciktiği halde ödenmiyen iskonto senedi protesto kâğıtlarıyla birlikte takip servisine ya da avukata verildiği zaman şu kayıtlar yapılır

Tasfiye olunacak alacaklar Şüpheli alacak lar’a borç,

Tasfiye olunacak alacaklar Tahsili gecif ken alacaklar’a alacak, yazılır.

Şüpheli alacaklarda bulunan bir senedin icra kovuşturması sürmekle beraber, teknik ve vergi bakımından her yıl sonu bilânço sunda bir karşılık ayırmak gerekir o takdirde

Kâr ve Zarar Hes. Şüpheli alacaklar karşılığı hesabına borç,

Kâr ve Zarar Hes. Şüpheli Karşılıklar hesabına alacak, verilir.

Bu karşılık senet tamamen itfa (amorti) edilinceye kadar her yıl belirli oranda kârdan ayrılır.

6) Senedin değersiz hale geçmesi

İcra kovuşturmasının sürdürüldüğü süre içinde, senet bedelinin borçludan tahsil edi lemiyeceği ya da borçlunun aciz halinde olduğu anlaşılır ve belgelenirse bu kez “Tasfiye Olunacak Alacaklar Değersiz Alacaklar” hesabına aktarılır.

Değersiz Alacak, karşılık hesabıyla yok edilebilir. Bunun karşılıklarla yok edilmesi demek senet bedelinin “vahide ircaı” yâni bire İndirilmesi demektir. Bakiye 1. lira kalacak şekilde mahsup yapılır.

Örneğin Senet bedeli 10.000. lira, ayrılan karşılık da 10.000. lirayı bulmuş olsa önce

Karşılıklar Şüpheli Alacaklar karşılığı hesabına 9.999. TL. borç,

Tasfiye ol. alacaklar şüpheli alacaklar hesabına 9.999. TL. alacak, verilir. Tasfiye ol. alacaklar şüpheli alacaklarda kalan 1. liralık borç bakiyesi ikinci bir muhasebe fişiyle değersiz alacaklara geçirilir. Yani;

Tasfiye ol. alacaklar Değersiz alacaklar hesabına 1. TL. borç,

Tasfiye ol. alacaklar Şüpheli alacaklar hesabına 1. TL. alacak kaydetmek suretiyle, şüphelilik gösteren senet bedeli bire indirilmiş ve böylece değersiz alacaklara aktarılmış olur. Bunun karşılığı (karşılıklar) hesabında kalan 1. liradır. Her iki hesaptaki bu 1. lira senedin bir süre daha izlenmesine yarar.

7) Teminatlı iskonto senedinin muhasebesi

Bu çeşit senetler teminata bağlı olduğu için bir özellik göstermektedir. Teminata dayalı iskonto işleminin kayıt bakımından diğer ıskontodan farkı; Senetler Cüzdam’nda kendi adıyla anılmasından ibarettir.

Teminatlı bir senedin iskontosunda, Senetler Cüzdanı Teminatlı İskonto hesabına borç, Kasa Hesabına alacak geçer. Ancak bankaya rehin olarak bırakılan değerlerin de muhasebeleştirilmesi gerekir. Bununla beraber, rehin edilen değerlerin eksper raporunda yazılı fiyatlar özerinden yapılan muhasebe kaydı şöyledir;

Nazım hesaplar Serbest ve merhun menkul kıymetler cüzdanı h. borç,

Nazım hesaplar Serbest ve merhun

menkul kıymetler Mudi h. alacak olur.

Teminatlı iskonto senet bedelinin tahsilinde normal olarak senetler cüzdanı hesabına alacak verildiği gibi nazım hesaplara aktarılmış olan rehinli değerlerin cüzdandan çıkışında da ters maddeli muhasebe kaydı yapılır. Yani yukarıdaki mudi hesabına borç, cüzdan hesabına alacak kaydedilir.

Yorum Yaz

Your email address will not be published.

*